Civata Sıkma Torku Nasıl Hesaplanır? Tork Tablosu ve Doğru Sıkma Yöntemi
Bir cıvatanın güvenli çalışması, doğru kalitede seçilmesi kadar doğru torkla sıkılmasına da bağlıdır. Az sıkılan cıvata gevşer, fazla sıkılan cıvata ise uzar ve kopar.
Sıkma torku, cıvatayı istenen ön gerilme kuvvetine ulaştırmak için somuna veya cıvata başına uygulanan döndürme momentidir ve Newton·metre (Nm) birimiyle ifade edilir.
Tork Neden Bu Kadar Önemli?
Cıvata sıkıldığında bir yay gibi çok az uzar. Bu uzama, birleştirilen parçaları birbirine bastıran ön gerilme kuvvetini oluşturur. Bağlantının titreşime, darbeye ve yüke karşı dayanımı bu kuvvete bağlıdır.
Düşük Tork
Ön gerilme yetersiz kalır. Titreşimle somun gevşer, parçalar arasında boşluk ve aşınma oluşur.
Aşırı Tork
Cıvata akma sınırını aşar, kalıcı olarak uzar. Diş sıyırabilir veya cıvata kopabilir.
Dengesiz Tork
Flanş ve kapaklarda bazı cıvatalar fazla, bazıları az yük taşır. Sızdırmazlık bozulur.
Doğru Tork
Cıvata elastik bölgede kalır, ön gerilme hedeflenen seviyeye ulaşır ve bağlantı uzun ömürlü olur.
Sıkma Torku Formülü
Sahada en yaygın kullanılan yaklaşık hesap yöntemi basit bir formüle dayanır:
T = K × F × d
- T: Sıkma torku (Nm)
- K: Sürtünme katsayısı (kuru, kaplamasız çelikte yaklaşık 0,20)
- F: Hedeflenen ön gerilme kuvveti (N)
- d: Cıvatanın anma çapı (metre)
Örnek: M12 cıvata için hedef ön gerilme 35.000 N, K = 0,20 kabul edilirse: T = 0,20 × 35.000 × 0,012 = 84 Nm bulunur.
Ön gerilme kuvveti genellikle cıvatanın akma dayanımının yaklaşık %70–75'i olarak hedeflenir. Bu nedenle kalite sınıfı yükseldikçe uygulanabilecek tork da artar.
Metrik Cıvata Yaklaşık Tork Tablosu
| Ölçü |
8.8 Kalite (Nm) |
10.9 Kalite (Nm) |
12.9 Kalite (Nm) |
| M6 |
10 |
14 |
17 |
| M8 |
25 |
35 |
41 |
| M10 |
49 |
69 |
83 |
| M12 |
86 |
120 |
145 |
| M16 |
210 |
295 |
355 |
| M20 |
410 |
580 |
690 |
Tablodaki değerler kaba diş, kuru ve kaplamasız cıvatalar için yaklaşık referanslardır. Proje veya üretici bir değer belirtmişse her zaman o değer esas alınır.
Önemli:
Yağlanmış, galvaniz kaplı veya pas önleyici sürülmüş cıvatalarda sürtünme azalır. Aynı torkla daha yüksek ön gerilme oluşur. Bu durumda kuru tablo değerinin kullanılması cıvatanın aşırı yüklenmesine yol açabilir.
Torku Etkileyen Faktörler
- Yağlama: Yağ ve gres sürtünmeyi düşürür, gereken torku azaltır.
- Kaplama: Galvaniz, çinko ve nikel kaplamalar farklı sürtünme katsayısına sahiptir.
- Rondela: Somunun oturduğu yüzeyi değiştirerek sürtünmeyi etkiler.
- Diş durumu: Paslı, çapaklı veya ezik dişler torkun boşa harcanmasına neden olur.
- Malzeme: Paslanmaz cıvatalarda değerler farklıdır ve soğuk kaynama riski bulunur.
Doğru Sıkma İçin 6 Adım
- Dişleri temizleyin: Pas, boya ve kiri cıvata ve somun dişlerinden arındırın.
- Kaliteyi kontrol edin: Cıvata başındaki 8.8, 10.9 gibi işareti okuyun.
- Kalibre anahtar kullanın: Tork anahtarının kalibrasyonunun güncel olduğundan emin olun.
- Kademeli sıkın: Önce hedefin yaklaşık %30'u, sonra %70'i, en son %100'ü uygulayın.
- Çapraz sıra izleyin: Flanş ve tekerlek gibi çoklu bağlantılarda yıldız deseniyle ilerleyin.
- İşaretleyin: Son torku uygulanan cıvatayı boya kalemiyle işaretleyerek kontrolü kolaylaştırın.
Paslanmaz Cıvatalarda Dikkat
A2 ve A4 paslanmaz cıvatalar, karbon çeliğe göre daha düşük akma dayanımına sahiptir. Hızlı ve yüksek torkla sıkıldığında dişler birbirine kaynayabilir. Bu duruma soğuk kaynama (galling) denir. Yavaş sıkmak ve uygun bir anti-seize macun kullanmak riski azaltır.
En Sık Yapılan 4 Hata
- Tork anahtarını uzatma borusuyla kullanmak
- Yağlı cıvatada kuru tablo değerini uygulamak
- Bir kez akmaya zorlanmış cıvatayı tekrar kullanmak
- Tüm cıvataları tek seferde tam torka getirmek
Ayça Cıvata, 30 yılı aşkın tecrübesiyle 8.8, 10.9 ve 12.9 kalite cıvata, somun ve rondela çeşitlerini endüstri ve inşaat sektörüne sunuyor. Projenize uygun kalite sınıfı ve ölçü için uzman ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Tork anahtarı olmadan cıvata doğru sıkılabilir mi?
Hassas olmayan bağlantılarda deneyimle sıkma yapılabilir. Ancak motor, makine, çelik konstrüksiyon ve tekerlek gibi güvenlik gerektiren bağlantılarda kalibre edilmiş tork anahtarı kullanılmalıdır.
Yağlı cıvatada tork ne kadar azaltılmalı?
Genel uygulamada yağlı cıvatalarda kuru değere göre yaklaşık %20–25 daha düşük tork uygulanır. Kesin değer için yağlayıcı ve cıvata üreticisinin önerisi esas alınmalıdır.
8.8 ve 10.9 kalite cıvata ne anlama gelir?
İlk rakam çekme dayanımını, ikinci rakam akma oranını gösterir. 8.8 kalitede çekme dayanımı yaklaşık 800 MPa, akma dayanımı bunun %80'i yani yaklaşık 640 MPa'dır.
Sökülen cıvata tekrar kullanılabilir mi?
Elastik bölgede sıkılmış ve dişleri sağlam cıvatalar çoğu zaman tekrar kullanılabilir. Akma sınırına kadar sıkılan veya uzamış cıvatalar ise mutlaka yenisiyle değiştirilmelidir.
Tork anahtarı ne sıklıkla kalibre edilmelidir?
Yaygın uygulama yılda bir veya yaklaşık 5.000 kullanımda bir kalibrasyondur. Düşürülen ya da yoğun kullanılan anahtarlar daha erken kontrol edilmelidir.